Zasady funkcjonowania ERM II

Tagi

Stworzenie systemu stabilizującego kursy walut krajów należących do Unii Europejskiej a nie będących członkami strefy euro miało dwie zasadnicze przyczyny. Jednym z motywów była konieczność sprawdzenia stabilności kursów walut państw chcących przyj ąć wspólną walutę w związku z kryteriami konwergencji zawartymi w Traktacie z Maastricht . Inną przyczyną była obawa o to, że zbytnia zmienność kursów może zakłócać funkcjonowanie jednolitego rynku. W szczególności kraje, które zastąpiły swoje waluty narodowe euro obawiały się jego nadmiernej aprecjacji w stosunku do pozostałych walut UE. Znalazło to wyraz w umowie między EBC i bankami centralnymi UE, gdzie zauważa się, że zbytnie wahania kursów walut mogłyby zaszkodzić wzajemnej wymianie w ramach UE, a polityka kursowa stanowi element wspólnego zainteresowania krajów członkowskich.

Systemem, który stabilizuje kursy w obrębie Unii Europejskiej jest Mechanizm Kursów Walutowych II (Exchange Rate Mechanism II – ERM II)[1] [2] [3] [4] [5]. Jego uczestnikami są państwa należące do strefy euro, niektóre pozostające poza unią walutową oraz Europejski Bank Centralny. Podstawą tego systemu jest wielostronna umowa między członkami ERM II, oparta o uchwałę Rady Europejskiej.

W ramach ERM II walucie kraju nie uczestniczącego w unii walutowej przypisywany jest pewien stały kurs wobec euro tzw. kurs centralny. Następnie dla tego kursu ustalany jest dopuszczalny poziom wahań rynkowych kursów tej waluty. Standardowo poziom ten ustala się jako +/- 15% kursu centralnego. Polityka gospodarcza prowadzona przez państwo uczestniczące w ERM II powinna sprzyjać utrzymywaniu się rynkowego kursu waluty na poziomie zbliżonym do kursu centralnego .

Ustalenie kursu centralnego i pasmo dopuszczalnych odchyleń następuje w efekcie wspólnych uzgodnień członków porozumienia ERM II. Uzgodnienia te mają charakter tajny i przeprowadzane są przed przystąpieniem państwa do systemu. Standardowy poziom dopuszczalnych wahań kursów w mechanizmie może być na wniosek państwa, nie będącego członkiem unii walutowej zawężony. Odbywa się to tylko na zasadzie wyjątku w stosunku do państw których proces konwergencji jest już bardzo zaawansowany.

Procedura postępowania w przypadku, gdy kurs walutowy będzie ulegał odchyleniu od parytetu centralnego jest następująca:

  • Krok 1 – odpowiednia polityka gospodarcza – Kraj, którego waluta ulega fluktuacjom podejmuje działania w zakresie swej polityki gospodarczej. W przypadku aprecjacji waluty kreuje on ekspansywną politykę monetarną i budżetową, a w przypadku deprecjacji politykę restrykcyjną;
  • Krok 2 – interwencje intramarginalne – Gdy polityka gospodarcza jest nieefektywna, lecz wahania kursu mieszczą się w ustalonym korytarzu odchyleń państwo dokonuje operacji kupna-sprzedaży na rynku walutowym. Początkowo korzysta ze swych rezerw dewizowych, lecz gdy są one niewystarczające może wspomóc się instrumentem zwanym bardzo krótkoterminowym finansowaniem („very short-term financing facilities”) . Interwencje te są ograniczone przyznaną w ramach systemu danemu państwu kwotą limitu;
  • Krok 3 – interwencje marginalne – W przypadku zbliżenia się kursu waluty do krańców korytarza wahań podejmowane są oprócz wcześniejszych kroków automatyczne i nieograniczone w swej skali (chyba, że zagrażałoby to podstawowemu celowi EBC) interwencje Europejskiego Banku Centralnego na rynku walutowym;
  • Krok 4 – zmiana kursu centralnego – Jeżeli niepowodzeniem zakończyły się poprzednie działania każdy z uczestników systemu może zainicjować tajną procedurę mającą na celu na nowo określenie kursu centralnego waluty .

Przedstawiona wyżej procedura pozwala wysunąć wniosek, iż system ERM II pozwala uchronić kurs waluty jedynie przed krótkoterminowymi fluktuacjami na rynku walutowym wynikającymi z innych powodów niż zasadnicze zmiany w sferze realnej gospodarki.


[1]     Agreement of 1 September 1998 between the European Central Bank and the national central banks of the Member States outside the euro area laying down the operating procedures for an exchange rate mechanism in stage three of Economic and Monetary Union (Official Journal of the European Communities 98/C 345/05), inwokacja druga akapit drugi.

[2]     W dokumentach polskiego rządu nazwę systemu tłumaczy się jako Europejski Mechanizm Kursowy II. W literaturze można natomiast napotkać określenie „Mechanizm Stabilizowania Kursów II”, które podkreśla rolę jaką spełnia system. W pracy przyjęto jednak sformułowanie najbliżej oddające oryginalną nazwę. Oznaczenie „II” używanie jest tu w związku z tym, iż przed wprowadzeniem euro istniał podobny system, który stabilizował kursy państw chcących stworzyć unię walutową.

[3]     Integracja Polski…, dz. cyt., s. 18.

[4]     Agreement of…, dz. cyt., inwokacje pierwsza i trzecia oraz akapity sześć i siedem inwokacji drugiej.

[5]     Stanowisko w…, dz. cyt.

Efekty polityki monetarnej

Tagi

Z uwagi na fakt, że obie zmienne wyrażają zależność stopy procentowej i dochodu narodowego można je umieścić razem na jednym wykresie. Wykres będzie prezentował w punkcie przecięcia krzywych stan ogólnej równowagi gospodarczej, (pkt. E na rys. 5) wskazując dla niej poziom dochodu narodowego i stopy procentowej.

Rys. 5 Stan równowagi w gospodarce

Źródło: Opracowanie własne na podstawie E. Kwiatkowski, Model IS-LM…, dz. cyt., s. 631, rys. 19.9.

Model IS-LM jest wygodnym sposobem demonstracji skutków polityki pieniężnej. Wzrost podaży pieniądza, w przypadku prowadzenia przez władze monetarne polityki ekspansywnej, powoduje nadwyżkę podaży nad popytem na rynku pieniężnym, co prowadzi do obniżenia stopy procentowej52. Ta obniżka natomiast jest impulsem do wzrostu ujemnie skorelowanych ze stopą procentową inwestycji i eksportu netto, a więc także i dochodu narodowego (zgodnie z równaniem Y=C+I+G+X). W przypadku prowadzenia polityki restrykcyjnej zachodzą odwrotne zależności charakteryzujące się jednak taką samą siłą jak w przypadku polityki ekspansywnej. Graficznie te zjawiska prezentowane są przesunięciem krzywej LM w prawo dla ekspansywnej polityki monetarnej, a w lewo w przypadku polityki restrykcyjnej, co widać na rys. 6.

Rys. 6 Efekty polityki monetarnej

Źródło: Opracowanie własne na podstawie R. E. Hall, J. B Taylor, dz. cyt., s. 201, rys. 7.7.

Rozmiary zmian dochodu narodowego i stopy procentowej w stosunku do określonej zmiany podaży pieniądza mogą cechować się różną siłą. Efektywność polityki pieniężnej jest uzależniona od wrażliwości: inwestycji, eksportu netto i popytu na pieniądz na zmiany stopy procentowej, która charakteryzuje to jak dużym fluktuacjom poddaj ą się te wielkości pod wpływem określonych zmian stopy procentowej53. Im większa wrażliwość danego parametru tym większe są jego zmiany.

Duża wrażliwość na stopę procentową inwestycji i eksportu netto oznacza, że już niewielkie zmiany stopy procentowej, wywołanej wzrostem lub spadkiem podaży pieniądza, doprowadzą do znacznych zmian dochodu. W tym wypadku polityka pieniężna jest skuteczna względem dochodu, a nieskuteczna względem stóp procentowych. Jednak kiedy występuje mała wrażliwość inwestycji i eksportu netto zmiana wielkości podaży pieniądza spowoduje znaczne zmiany stopy procentowej i niewielkie zmiany dochodu. Polityka pieniężna w tym przypadku jest nieskuteczna względem dochodu, a skuteczna względem stóp procentowych. Graficzne te zależności prezentuje rys. 7, gdzie różna wrażliwość inwestycji i eksportu została wyrażona różnym nachyleniem krzywej IS (zgodnie z wnioskami z pkt 2.2.).

Rys. 7 Skuteczność polityki monetarnej przy różnej wrażliwości inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej na przykładzie polityki ekspansywnej

Źródło: Opracowanie własne na podstawie E. Kwiatkowski, Model IS-LM…, dz. cyt., s. 635, rys. 19.11.

Zmiana podaży pieniądza przy dużej wrażliwości popytu na pieniądz w stosunku do stopy procentowej skutkuje zarówno małymi zmianami stopy procentowej jak i małymi zmianami dochodu. Dzieje się tak dlatego, że już niewielkie zamiany stopy procentowej wystarczają, aby dostosować popyt do podaży pieniądza[1]. W tym wypadku polityka pieniężna jest nieskuteczna zarówno względem dochodu jak i stopy procentowej. Efektem zmiany podaży pieniądza przy małej wrażliwość popytu na pieniądz są znaczne zmiany stopy procentowej, a co za tym idzie także znaczne zmiany dochodu. Polityka pieniężna w tym przypadku jest skuteczna zarówno względem dochodu jak i stopy procentowej. Graficznie te zależności prezentuje rys. 8, gdzie różna wrażliwość popytu na pieniądz została wyrażona różnym nachyleniem krzywej LM (zgodnie z wnioskami z pkt. 2.3.).

Rys. 8 Skuteczność polityki monetarnej przy różnej wrażliwości inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej na przykładzie polityki ekspansywnej

Źródło: Opracowanie własne na podstawie E. Kwiatkowski, Model IS-LM…, dz. cyt., s. 636, rys. 19.12.

Podsumowując należy stwierdzić, iż polityka pieniężna jest względem dochodu:

  1. tym bardziej skuteczna im:
  • większa jest wrażliwość inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej (bardziej płaska krzywa IS),
  • mniejsza jest wrażliwość popytu na pieniądz na zmiany stopy procentowej (bardziej stroma krzywa LM);
  1. tym mniej skuteczna im:
  • mniejsza jest wrażliwość inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej (bardziej stroma krzywa IS),
  • większa jest wrażliwość popytu na pieniądz na zmiany stopy procentowej (bardziej płaska krzywa LM).

Natomiast w odniesieniu do stóp procentowych polityka pieniężna jest

  1. tym bardziej skuteczna im:
  • mniejsza jest wrażliwość inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej (bardziej stroma krzywa IS),
  • mniejsza jest wrażliwość popytu na pieniądz na zmiany stopy procentowej (bardziej stroma krzywa LM);
  1. tym mniej skuteczna im:
  • większa jest wrażliwość inwestycji i eksportu netto na zmiany stopy procentowej (bardziej płaska krzywa IS),
  • większa jest wrażliwość popytu na pieniądz na zmiany stopy procentowej (bardziej płaska krzywa LM).

R. E. Hall, J. B Taylor, dz. cyt., s. 205.

Cel i organizacja Europejskiego Systemu Banków Centralnych

Tagi

Stając się członkiem Unii Europejskiej krajowa polityka gospodarcza staje się przedmiotem wspólnego zainteresowania państw członkowskich. Znajduje to odbicie m.in. w tym, że krajowy bank centralny staje się członkiem Europejskiego Systemu Banków Centralnych.

ESBC składa się z Europejskiego Banku Centralnego i banków centralnych krajów członkowskich UE. Jego podstawowym celem jest ustabilizowanie cen, a także wspieranie polityki gospodarczej UE, pod warunkiem że nie jest zagrożony cel podstawowy . Cele te są uzupełniane o zadania polegające na:

  • „definiowaniu i urzeczywistnianiu polityki pieniężnej Wspólnoty,
  • przeprowadzaniu operacji walutowych (…),
  • utrzymywaniu i zarządzaniu oficjalnymi rezerwami walutowymi Państw Członkowskich,
  • popieraniu sprawnego funkcjonowania systemów płatniczych”[1] [2].

Konstrukcja Europejskiego Systemu Banków Centralnych wzorowana była na niemieckim banku centralnym. Wynikało to z dwóch powodów. Po pierwsze w Niemczech inflacja kształtowała się na bardzo niskim poziomie. Po drugie Niemcy są krajem federalistycznym, który w swej budowie przypomina Unię Europejską . Konsekwencją takiego postępowania było pozostawienie ESBC dużej niezależności.

Niezależność to uwidaczniała się w czterech aspektach:

  • instytucjonalnym,
  • funkcjonalnym,
  • finansowym,
  • personalnym .

O niezależności instytucjonalnej świadczą postanowienia statutu ESBC, które stanowią, iż „(…) przy wykonywaniu uprawnień oraz zadań i obowiązków (…) ani EBC, ani krajowy bank centralny, ani członek któregokolwiek z ich organów decyzyjnych, nie zwracają się o instrukcje ani ich nie przyjmują od instytucji czy organów wspólnotowych, rządów Państw Członkowskich, ani jakiegokolwiek innego organu. Instytucje i organy wspólnotowe oraz rządy Państw Członkowskich zobowiązują się respektować tę zasadę i nie dążyć do wywierania wpływu na członków organów decyzyjnych EBC lub krajowych banków centralnych przy wykonywaniu ich zadań”                                                                                      .

Niezależność funkcjonalna wyraża się w uprawnieniach i zdolnościach ESBC umożliwiaj ących mu samodzielne wykonywanie nałożonych na niego zadań. Ma to swoje odbicie w jasnym określeniu celu ESBC i takim ustanowieniem operacji z podmiotami publicznymi, że nie jest on narażony na ich naciski, gdyż „zakazane jest udzielanie przez EBC lub krajowe banki centralne pożyczek na pokrycie deficytu lub jakichkolwiek innych kredytów instytucjom lub organom Wspólnoty, rządom centralnym, władzom regionalnym, lokalnym lub innym władzom publicznym, innym instytucjom lub przedsiębiorstwom publicznym Państw Członkowskich, jak również nabywanie bezpośrednio od nich przez EBC lub krajowe banki centralne ich papierów dłużnych”[3] [4] [5].

Także niezależność finansowa uwidacznia się w sposobie konstrukcji zasad podziału funduszy ESBC, który blokuje ewentualne naciski. Zarówno udział narodowych banków centralnych w kapitale EBC, udział w rezerwach dewizowych a także podział zysków jest dokonywany na podstawie klucza subskrypcji[6]. Klucz ten jest ustalany na podstawie dwóch wskaźników, mających jednakowy 50% wpływ na jego kształt. Są to udział danego państwa w liczbie ludności Unii oraz udział w jej produkcie wewnętrznym brutto. Klucz subskrypcji jest aktualizowany co 5 lat.

Rys. 10 Klucz subskrypcji kapitału EBC (w%)

Źródło: T. Ciszak, A. Górska, B. Otachel, M. Siemaszko, R. Żak, M. Żogała, Europejski System Banków Centralnych, Narodowy Bank Polski, Warszawa, listopad 2004, s. 8.

Niezależność personalna wyraża się w trybie powoływania i odwoływania członków organów decyzyjnych ESBC oraz sposobie ukształtowania ich kadencyjności.

Podstawy prawne w ramach których działa ESBC[7] [8] nie dały mu osobowości prawnej. Sytuacja taka powoduje, że realizacja zadań nałożonych na ESBC jest wykonywana przez EBC, który wspomagany jest w tych działaniach przez narodowe banki centralne[9]. W związku z tym zarządzanie ESBC spoczywa na barkach organów decyzyjnych EBC[10].


[1]     Tamże, art. 3.1.

[2]     L. Oręziak, dz. cyt., s. 49

[3]     T. Ciszak, A. Górska, B. Otachel, M. Siemaszko, R. Żak, M. Żogała, Europejski System Banków Centralnych, Narodowy Bank Polski, Warszawa, listopad 2004, s. 5.

[4]     Protokół w sprawie statutu Europejskiego…, dz. cyt., art. 7.

[5]     Tamże, art. 21.1.

[6]     T. Ciszak, A. Górska, B. Otachel, M. Siemaszko, R. Żak, M. Żogała, dz. cyt., s. 5.

[7]     Protokół w sprawie statutu Europejskiego…, dz. cyt., art. 29.1. i 29.3.

[8]     Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską oraz dołączony do niego Protokół w sprawie statutu ESBC i EBC, których postanowienia, poza przepisami Protokołu uszczegóławiającymi regulacje Traktatu, brzmią identyczne.

[9] T. Ciszak, A. Górska, B. Otachel, M. Siemaszko, R. Żak, M. Żogała, dz. cyt., s. 5.

[10] Protokół w sprawie statutu Europejskiego…, dz. cyt., art. 8.

Polityka pieniężna NBP

Tagi

,

Wstęp

Współcześnie dla gospodarki rynkowej, która jest oparta na społecznym podziale pracy pieniądz stał się jednym z podstawowych elementów jej funkcjonowania. Możliwość kształtowania jego podaży jest zaś istotnym instrumentem polityki gospodarczej państwa.

Mimo, iż na tematy związane z Unią Europejską ukazuje się znaczna liczba publikacji nie ma do tej pory pozycji, która całościowo obejmowałaby kwestie pieniężnej strategii ewentualnego przystępowania Polski do unii walutowej. Ukazuje się wiele prac na temat poszczególnych problemów dotyczących akcesji do strefy euro zawieraj ących takie kwestie jak teorie optymalnych obszarów walutowych, kryteria konwergencji, rozwiązania przyj ęte przez państwa, które już przyj ęły wspólną europejską walutę. Jednak proces akcesyjny należałoby uj ąć całościowo.

Podniesiony wyżej problem sprawił, iż pisanie niniejszej pracy było niezwykle nobilitujące. Pionierstwo stworzenia opracowania obejmującego swoim zakresem zarówno teorię ekonomiczną, przepisy prawa wspólnotowego, propozycje możliwych do zastosowania rozwiązań wzbogaconych o przykłady działań innych państw w tej że materii było największym motywem jej podjęcia.

Podjęcie tego tematu jest także o tyle ciekawe, że może on stać się nie tylko czysto naukowym dyskursem, ale również dostarczyć wielu drogowskazów w niedalekiej przyszłości. Po wstąpieniu do Unii Europejskiej Polska jest bowiem zobligowana do przystąpienia do unii walutowej. Nie ma jednak ściśle określonych ram tego procesu poza sformułowaniem kilku kryteriów przystąpienia do niej. Tworzy to pole do dyskusji na ten temat.

Przyczyny napisania pracy łączą się z jej celem. Jak wskazuje sam tytuł chciano, aby końcowym efektem pracy stała się propozycja działań dla Narodowego Banku Polskiego w zakresie polityki pieniężnej. Uwzględniająca zarówno uwarunkowania prowadzenia polityki monetarnej, wymogi unijne w zakresie akcesji do unii walutowej, przedstawienie ewentualnych problemów na jakie mogą się natknąć decydenci oraz propozycje ich rozwiązania. Właśnie osiągnięcie takiej kompletnej analizy przyświecało pracom nad poniższym opracowaniem.

Źródła na których oparto się przy pisaniu pracy są liczne i różnorodne. Obejmują swym zasięgiem zarówno akty prawne, publikacje jak i portale internetowe. Można je podzielić na trzy grupy: dokumenty organów i instytucji Unii Europejskiej, opracowania i analizy banku centralnego oraz pozostałe publikacje. Przy charakterystyce teorii ekonomicznej dotyczącej badanej kwestii pozycjami nie do przecenienia okazały się opracowania Z. Fedorowicza oraz A. Kaźmierczaka . Opis procedury przystępowania do unii walutowej opierał się na publikacjach unijnych, a w szczególności Traktacie z Maastricht . Przy analizie poszczególnych kwestii związanych z wyzwaniami polityki pieniężnej oraz poszukiwaniu danych statystycznych największą skarbnicą wiedzy okazał się portal internetowy Narodowego Banku Polskiego[1] [2] [3] [4].

Praca rozpoczyna się od przedstawienia teorii ekonomicznej dotyczącej polityki pieniężnej oraz omówienia na tym tle celu i instrumentów Narodowego Banku Polskiego (rozdz. 1). Następna część ukazuje formalne i ekonomiczne kryteria oraz wymogi jakie należy spełnić aby móc przystąpić do unii walutowej (rozdz. 2). Ostatnia część pracy została poświęcona pokazaniu prawdopodobnych zagrożeń i problemów z jakimi może zetknąć się państwo przystępujące do strefy euro oraz propozycjom ich rozwiązania (rozdz. 3).


[1]     Z. Fedorowicz, Polityka pieniężna, Poltext, Warszawa 1998.

[2]     A. Kaźmierczak, Podstawy polityki pieniężnej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

[3]     Traktat o Unii Europejskiej z dn. 7 II 1992 roku.

[4]     Portal internetowy Narodowego Banku Polskiego: http://www.nbp.pl.

Ewolucja form płatności

Tagi

„Niedogodności wynikające z używania gotówki w obrocie sprawiają, że jest ona coraz częściej zastępowana przez inne środki płatnicze. Plastykowy pieniądz szybko zdobył swą popularność, gdyż stwierdzono, że obrót bezgotówkowy jest wygodniejszy, a przede wszystkim bezpieczniejszy. Karty płatnicze umożliwiają bowiem nie tylko zastąpienie gotówki, lecz również pozostałych ‘papierowych’ instrumentów płatniczych”[1]

„Pieniądz w gospodarce rynkowej odgrywa szczególne znaczenie. Bowiem za jego pośrednictwem następuje wymiana dóbr i usług. Od wielkości jego zasobów zależy stan jak i perspektywy gospodarki każdego kraju. Warunkuje on funkcjonowanie całego systemu finansowego. Pieniądz na przestrzeni wieków przybierał różnorodne formy. W początkowym okresie pieniądzem towarowym były różnego rodzaju towary konsumpcyjne, np. sól kamienna, herbata, muszelki, bursztyn, brąz, niewolnicy, jedwab, bydło, itp. Jednak z czasem dążenie do nadania dla pieniądza towarowego określonej wartości, podzielności i trwałości spowodowało, że coraz bardziej jego powszechną formą używania stały się kamienie szlachetne.

W VII w p.n.e. rozpoczął się okres pieniądza monetarnego. Monety tego typu zaczęto bić z wizerunkiem króla Gygesa z Lydii. Jego wizerunek stanowić miał o tym, że najwyższa władza w państwie jest gwarantem wagi i jakości wyemitowanych monet. W Polsce pierwsze monety bite ze srebra wysokiej jakości zaczęto używać w średniowieczu ok. 980 roku. Pieniądz monetarny był używany jako forma płatności zarówno w okresie średniowiecza jak i w czasach nowożytnych do XIX wieku. Później zaczął on przybierać coraz bardziej formę pieniądza papierowego. W Polsce po raz pierwszy pieniądz papierowy pojawił się dopiero podczas powstania kościuszkowskiego. Następny polski pieniądz papierowy pojawił się dopiero trzydzieści lat później. Bank Polski wprowadził do obiegu początkowo bilety kasowe, wydrukowane w 1824 roku przez Komisję Rządową Przychodów i Skarbu, a następnie własne bilety bankowe, drukowane w warszawskiej Fabryce Biletów Bankowych na papierze wyprodukowanym w papierni w Jeziornie koło Warszawy. Pieniądz Królestwa Polskiego cieszył się pełnym zaufaniem ludności, gdyż był wymienialny w kasach banku na złote i srebrne monety, mimo że nie miał kursu przymusowego.

W obecnych czasach do wyżej wymienionych postaci pieniądza należy dodać bilon służący do obsługi drobnego obrotu płatniczego. Banknoty przez ponad dwieście lat funkcjonowały w obrocie gospodarczym równolegle z metalami szlachetnymi. Dopiero wielki kryzys lat trzydziestych XX wieku oraz druga wojna światowa doprowadziły do tego, że banknoty emisyjne wszystkich banków centralnych przestały być wymienialne na kruszce. Z biegiem czasu klienci banków doszli do wniosku, że nie opłaca się trzymać gotówki w domu, a bezpieczniej  i wygodniej jest ją przechowywać na rachunku w banku. W zależności od swoich potrzeb klienci mogli wybierać wcześniej włożoną gotówkę lub też płacić swoje zobowiązania za pośrednictwem banku w formie bezgotówkowej. Wydawałoby się już, że formy płatności w światowej gospodarce są ustabilizowane i niezagrożone gwałtownymi zmianami innowacyjnymi. Jednak dynamiczny rozwój informatyki spowodował, że obok typowych i tradycyjnych metod rozliczeń operacji pojawiły się nowe. Pieniądz bankowy występujący do tej pory jako zapis w księgach banku zostaje powoli zastępowany przez pieniądz elektroniczny. W ten sposób świat wchodzi w nowe formy rozliczeń operacji handlowych całkowicie odmieniające powszechne formy płatności bezgotówkowych.”[2]


[1] J.Sosnowki „Systemy elektroniczne w marketingu”; Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego; Łódź 1999;       str. 133

[2] W.Szmydt „Bankowe elektroniczne instrumenty płatnicze w praktyce”; Artpress Studio Grafiki Komputerowej sp.j. 2004; str. 13-15

Orientacje i cechy działania banku

Tagi

Najbardziej charakterystycznym elementem marketingowego działania banku jest usytuowanie konsumenta w centrum uwagi tej instytucji. Konsumentowi są podporządkowane decyzje związane z kształtowaniem oferty usługowej banku, jej wyceną, sposobem dostarczania usługi oraz doborem środków promocji. Bank, jako instytucję finansową będącą aktywnym i skutecznym sprzedawcą swoich usług, powinny charakteryzować takie cechy jak: zdecentralizowany system decyzji, służący jak najlepszemu dostosowaniu oferty usługowej do potrzeb konsumentów, duża dostępność usług polegająca na dogodnej lokalizacji, łatwym dojazdem, odpowiadającymi klientom godzinami pracy instytucji, odpowiednia polityka zatrudnienia poparta motywacyjnym systemem wynagrodzeń oraz postrzeganie pracowników nie jako element firmy, lecz jako źródło kształtowania jej dochodów, system szkolenia pracowników uświadamiający im konieczność działania pro konsumenckiego oraz traktowanie pracowników instytucji jako pierwszych klientów, których należy zachęcić do pracy w danej firmie.[1]

Tabela nr3. Orientacje i cechy działania banku

Cechy Orientacja na produkt Orientacja na konsumenta
Podmiot stanowiący

Centrum uwagi

Bank w centrum uwagi Konsument w centrum

uwagi

 

 

System zarządzania

Rutyna w sposobie obsługi klienta, sztywny system

organizacji, niski poziom

technicznego wyposażenia

stanowisk pracy.

Dostępność usług dla

konsumenta, urządzenia

techniczne jako środki

pomocnicze w obsłudze

klientów.

 

Polityka zatrudnienia i płac

Polityka zatrudnienia i

system wynagrodzeń

zorientowane na bank,

mało elastyczne systemy

wynagrodzeń.

Dostępność usług dla

konsumenta.

 

System szkolenia

personelu

Tradycyjny system

podnoszenia kwalifikacji

personelu.

Polityka zatrudnienia

zorientowana na potrzeby

rynku, motywacyjny

system płac.

Źródło: M. Pluta-Olearnik, Marketing…, op. cit., s.97

Podstawowym elementem marketingu-mix jest produkt. Jest to każdy obiekt rynkowej wymiany, albo wszystko co można zaoferować na rynku. Pojęcia produktu nie należy więc utożsamiać z obiektami materialnymi. Produktem może być przedmiot, usługa, miejsce, organizacja, idea. Wiele produktów jest kompozycją elementów materialnych i niematerialnych.[2]

W przeciwieństwie do wielu organizacji usługowych, które oferują do sprzedaży jeden rodzaj produktu, banki są przykładem instytucji mających bardzo rozbudowaną ofertę, nawet gdy weźmiemy pod uwagę banki obsługujące wyłącznie indywidualnych konsumentów. Na produkt-ofertę usługową banku składają się tak różne usługi, jak np.: udzielanie kredytów, obsługa rachunków bieżących, obsługa rachunków oszczędnościowych, obrót bezgotówkowy. Wymienione rodzaje usług można by określić jako standardowy charakter działalności banków. Oferta banku może być poszerzona o tzw. usługi dodatkowe, np.: doradztwo finansowe, emisję kart kredytowych, obsługę wypłat określonych firm, obsługę miesięcznych zobowiązań klienta. Ponadto bank może świadczyć tzw. usługi posprzedażowe których przykładem jest przesyłanie wyciągów z rachunków do domu klienta- -właściciela rachunku czy udzielanie informacji o zmianach zasad korzystania z rachunków oszczędnościowych lub rozliczeniowych.[3] Opracowanie strategii produktu obejmuje następujące etapy:

  • kształtowanie funkcji produktu i ich zmiany,
  • wprowadzanie nowego produktu na rynek,
  • kształtowanie struktury asortymentowej produktów.

Kształtowanie funkcji produktu polega na nadaniu określonych właściwości ekonomicznych i symbolicznych funkcjom konkretnego produktu. Na przykład w odniesieniu do grupy wkładów środków finansowych, polega to na określeniu form i warunków ich lokowania oraz powiązania tych form z określoną symboliką – np.: ustalenie jednolitego wzoru dokumentów, koloru, symbolu graficznego, nazwy produktów itp. Kształtowanie produktu nie może być działaniem jednorazowym. Produkt jako przedmiot sprzedaży jest bowiem stale konfrontowany ze zmieniającymi się potrzebami klientów. Wyniki tej konfrontacji stanowią podstawę do podejmowania określonych działań dotyczących produktu. Polegać one mogą na: utrzymaniu istniejącego produktu bez dokonywania zmian w jego funkcjach, usprawnieniu i uproszczeniu produktu, wycofaniu produktu ze sprzedaży.[4]

Kolejnym etapem jest wprowadzanie nowych produktów lub rozwój już istniejącego produktu. Następuje on zgodnie z kierunkiem zmian w strategii rynkowej banku. Może on przyjąć następujące formy:

  • dodanie nowej usługi do istniejącej oferty świadczonych usług,
  • ponowne zdefiniowanie usługi,
  • stworzenie nowego pakietu usług,
  • zmodyfikowanie lub rozszerzenie zakresu danej usługi.

Proces tworzenia produktu rozpoczyna faza powstania pomysłu. Kolejne fazy to:

  • testowanie pomysłu,
  • analiza projektu,
  • opracowanie techniczne,
  • wdrożenie projektu.

[1] M. Pluta-Olearnik, Marketing…, op. cit., s.97-98

[2] J. Altkorn, Podstawy marketingu, Instytut Marketingu, Kraków 1994, s.163

[3] M. Pluta-Olearnik, Marketing…, op. cit., s. 21-22

[4] W. Grzegorczyk, Strategie…, op. cit.,  s.21-22

Przegląd zdalnych usług bankowych

Tagi

,

Usługi bankowości elektronicznej

Przy wykorzystaniu bankowości elektronicznej możemy dokonywać wiele różnorodnych operacji. Oferta jest zróżnicowana nie tylko od banku oferującego zdalny dostęp do konta, ale także od używanego kanału. Obecnie najwięcej operacji można przeprowadzić wykorzystując Internet Banking oraz Home Banking. Podobną ofertę mamy także w przypadku Phone Bankingu, natomiast w przypadku pozostałych odmian bankowości elektronicznej dostępność usług jest raczej uboga. Do obecnie realizowanych w Polsce operacji należą:

  • sprawdzanie salda konta i historii operacji, a więc analizowanie przebiegu i prawidłowości wszystkich przelewów na konto i z konta,
  • przelewanie środków pieniężnych na obce rachunki, a więc definiowanie i wysyłanie pieniędzy do różnorodnych odbiorców,
  • dokonywanie przelewów na konto ZUS, czyli wykonywanie specjalnej formy przelewu, z bardzo specyficznymi procedurami,
  • dokonywanie przelewów z przyszłą datą realizacji, czyli zlecanie bankowi dokonania opłat w przyszłości,
  • EmailMoney, czyli przesyłanie pieniędzy za pośrednictwem poczty elektronicznej (Inteligo),
  • anulowanie przelewu, czyli zerwanie wydanego rozporządzenia dotyczącego przesłania pieniędzy na określone konto,
  • analizowanie listy odbiorców dla przelewów, czyli sprawdzanie i modyfikowanie obecnego jej kształtu,
  • tworzenie zleceń stałych (z niezmienną kwotą), czyli dawanie bankowi dyspozycji regularnego dokonywania przelewów na to samo konto, zwykle co miesiąc,
  • zakładanie i zrywanie lokat, czyli wyodrębnianie danej kwoty pieniędzy na wyższe oprocentowanie,
  • założenie rachunku walutowego, czyli rachunku, za którego pomocą klient będzie w stanie gromadzić waluty obce,
  • obsługiwanie rachunku walutowego, czyli rachunku, na którym znajdują się waluty inne niż obowiązujące w kraju, w którym funkcjonuje bank,
  • ustanowienie pełnomocnictwa, czyli upoważnienie innych osób do korzystania z konta,
  • dokonanie zapisu na wypadek śmierci, czyli upoważnienie wybranych osób do dysponowania naszym kontem po śmierci,
  • wypełnianie wniosku o przesłanie kolejnej książeczki czekowej,
  • wypełnianie wniosku o przesłanie karty płatniczej,
  • wysłanie dyspozycji przysłania listy haseł jednorazowych
  • wypełnianie wniosku o linię kredytową,
  • podpisanie umowy kredytowej, czyli zrealizowanie wniosku o linię kredytową,
  • zamienienie dotychczasowego konta na wspólne, czyli danie pełnomocnictwa korzystania z rachunku np. małżonkowi.
  • aktywowanie (deaktywowanie) kanałów dostępu do rachunku
  • zmienianie haseł dostępu do rachunku

[2]

4.2 Oferta czołowych polskich banków

Oferta Polskich banków różni się. Żaden z banków nie oferuje nam dostępu do rachunku wszystkimi możliwymi drogami. Ponadto tym samym kanałem w różnych bankach możemy wykonywać różne operacje. Poniższe zestawienia przedstawiają gamę usług bankowych oferowanych na początku IV kwartału 2001r. za pomocą wybranych kanałów dostępu.

Tabela 2 Podstawowe operacje przeprowadzane za pomocą stron WWW

Operacje Bank Przem.-Handl. Bank Śląski Bank Zachodni WBK Citibank Fortis Bank Inteligo Lukas Bank MBank Pekao S.A. PKO BP VW Bank Direct
Saldo konta i historia operacji + + + + + + + + + + +
Przelewy na obce rachunki + + + + + + + + + + +
Przelewy z przyszłą datą operacji + + + + + + + + + + +
Przelewy na ZUS + + + + + + +
Anulowanie przelewu + + + + + + + + +
Lista odbiorców dla przelewów + + + + + + + + + +
Obsługa rachunków walutowych + + +
Wniosek o czeki + + +
Wniosek o kartę płatniczą + + + + + + +
Wniosek o kredyt + + + +
Podpisanie umowy kredytowej +
Ustalenie pełnomocnictwa +

Źródło: [2]

Tabela 3 Podstawowe operacje przeprowadzane za pomocą SMS

Operacje Bank Przem.- Handl. Bank Zachodni WBK Citibank Inteligo mBank Pekao S.A.
Sprawdzenie stanu konta + + + + + +
Historia operacji + +
Przelew na rachunek zdefiniowany + + +
Blokowanie przelewu +
Założenie lokaty +
Blokowanie karty płatniczej +

Źródło: [2]

Tabela 4 Podstawowe operacje przeprowadzane za pomocą WAP

Operacje Bank Przem.- Handl. Bank Zachodni WBK Inteligo mBank PKO BP
Saldo konta i historia operacji + + + + +
Przelew na rachunki zdefiniowane + + + + +
Przelew na dowolne rachunki + + + +
Przelew z przyszłą datą realizacji + + +
Anulowanie przelewu +
Zlecenia stałe +
Lista odbiorców dla przelewów + + + +
Zakładanie i zrywanie lokat + +

Źródło: [2]

4.3 Modele banku elektronicznego

W bankowości elektronicznej występują trzy modele banków. Oferowane przez nie usługi nieco się różnią. Są to mianowicie:

  1. Bank wirtualny (oddział elektroniczny) jest to bank, który nie posiada placówek rzeczywistych, a korzystanie z niego wymagana założenia oddzielnego konta. Banki takie narzucają limity dzienne na wykonywane operacje i nie zezwalają na ich przekroczenie. Dodatkowo klient otrzymuje kartę płatniczą. Wszelkie prowizje i opłaty za korzystanie z rachunku elektronicznego w takim oddziale są znacznie zredukowane lub bezpłatne. Przykładem takiego banku jest mBank, który nie posiada realnej placówki, do której klient może przyjść i zrealizować określoną transakcję. Kontakt z takim bankiem odbywa się przez telefon, pocztą e-mail lub też zwykły list. Banki, które za jedyny swój cel stawiają obsługę internetowych rachunków elektronicznych, wyróżniają się nowoczesną obsługą i dobrymi zabezpieczeniami.
  2. Dostęp elektroniczny (jako dodatkowy kanał) jest typowym rozszerzeniem zwykłego konta bankowego, które umożliwia śledzenie operacji i historii rachunku w Internecie oraz dokonywanie przelewów. Opłaty za korzystanie z  tego rodzaju rachunku są identyczne, a niejednokrotnie wyższe niż za prowadzenie zwykłego rachunku bankowego, ponieważ jest to związane z prowadzeniem rachunku w Internecie oraz opłatą za dodatkowe urządzenia zabezpieczające. Klient nie musi nawet zakładać oddzielnego konta, a jedynie poprosić o rozszerzenie możliwości posiadanego rachunku o dostęp elektroniczny.
  3. Samoistny oddział – potencjalny klient musi założyć nowy rachunek bankowy, nawet jeśli jest już posiadaczem zwykłego rachunku w tym banku. Jest to odrębny wirtualny oddział tradycyjnej placówki bankowej, w której to zakłada się odrębne konta.

[2]

4.4 Bankowość XXI wieku

4.4.1 Doradztwo on-line

Obecnie systemy bankowości elektronicznej nie umożliwiają dokonywania transakcji nie standardowych, a klienci czasami potrzebują porady pracownika banku. W takich wypadku potrzebny jest bezpośredni kontakt z pracownikiem banku. Wizyta w rzeczywistym oddziale banku nie wchodzi tu w grę, gdyż nie po to użytkownik zakłada wirtualne konto. Pełną interaktywność zapewnia obecnie jedynie kontakt telefoniczny, jednak dla wyrafinowanego użytkownika PC nie jest on wystarczający. Dlatego w najbliższej przyszłości pojawią się systemy komunikacji internetowej. Rozwinie się tzw. doradztwo on-line.

Polskie banki pracują się obecnie nad wdrożeniem technologii pozwalających na interakcję konsultanta z klientem za pośrednictwem sieci. Ma to oczywiste zalety. Dla banku będą to obniżone koszty i lepszą jakość doradztwa, natomiast dla klienta przede wszystkim wygoda (nie musi wychodzić z domu i odchodzić od “swojego, ukochanego PC”).

Najprostszą realizacją tej idei jest tak zwany chatroom. Jest to wydzielona część serwisu WWW, na której klient może porozumiewać się z rozmówcą za pomocą klawiatury i widzi na ekranie odpowiedzi, także pisane na klawiaturze przez doradcę. Taki system, bardzo prosty w realizacji. Z pierwszych doświadczeń banków zachodnich wynika, że klienci łatwo przekonują się do takiej formy komunikacji, a nawet mają swoich ulubionych doradców. Mimo tego trzeba przyznać, że porozumiewanie się za pomocą samej tylko klawiatury jest bardzo ograniczone.

Bardziej skomplikowane jest przesyłanie głosu. Wykorzystywana jest do tego technologia voice-over-IP i rozmaite jej implementacje. Jest ona już dziś powszechnie używana do słuchania internetowego radia, czy do międzynarodowych rozmów telefonicznych (Internet telephony), a jej wymagania techniczne są dosyć skromne: wystarczy zwykłe połączenie modemowe, karta dźwiękowa, słuchawki i mikrofon podłączone do komputera. Dla banku nie ma ona jednak wielkiej przewagi nad zwykłą telefonią.

Jeszcze bardziej skomplikowane jest przesyłanie przez Internet fonii i wizji. Nad wdrożeniem tej technologii pracuje obecnie wiele banków zachodnich. Narzędzia techniczne do jej realizacji dostępne są już od jakiegoś czasu (np. oprogramowanie RealAudio), brakuje jednak wymaganej przepustowości łącz telekomunikacyjnych, która umożliwiłaby w miarę komfortowy odbiór obrazu. Nie jest to więc jeszcze dojrzały i niezawodny sposób komunikacji, choć w miarę postępu techniki pozwoli na zaoferowanie pełnowartościowego doradztwa on-line.

[1]

4.4.2 Pieniądz elektroniczny

Zupełnie innowacyjnym rozwiązaniem, które najprawdopodobniej będzie wprowadzane w niedalekiej przyszłości jest e-cash, czyli pieniądz elektroniczny. Pieniądz elektroniczny jest specyficznym produktem magazynującym pewne wartości pieniężne, w którym zapis tychże środków jest przechowywany na urządzeniu elektronicznym, pozostającym w posiadaniu klienta. Najprawdopodobniej będą to inteligentne karty chipowe. Zasilane one będą z konta bankowego użytkownika. Można będzie tego dokonać np. w wyposażonych w tym celu bankomatach. Poza tym użytkownicy takich kart będą posiadać prywatne czytniki inteligentnych kart chipowych, podpięte do komputera. Wtedy uzupełnienia takiej karty będzie można dokonać nie wychodząc z domu. Do tego celu przystosowane będą systemy bankowości elektronicznej np. Internet Banking. W takim wypadku wystarczy, że klient wejdzie na witrynę banku i wyda dyspozycję przelania odpowiedniej kwoty na kartę, znajdującą się w jego prywatnym czytniku. W podobny sposób będzie można “opróżnić” kartę, przelewając nie wykorzystaną gotówkę z powrotem na rachunek bankowy. Inteligentne karty chipowe będą miały trzy podstawowe zastosowania:

  • dokonywanie transakcji w internecie; zarówno nabywca jak i sprzedawca posiadają czytniki kart chipowych; nabywca zamawia na stronie sprzedawcy jakiś towar i płaci za niego swoimi pieniędzmi elektronicznymi transferując środki pieniężne ze swojej karty na kartę sprzedawcy
  • w podobny sposób będzie można dokonywać zakupów w realnym sklepie, z tym że zamiast posługiwać się kartą płatniczą, żądaną sumę uiszczać będzie się pieniędzmi elektronicznymi zgromadzonymi na karcie chipowej (korzystamy wyłącznie z czytnika sprzedawcy).
  • na szeroką skalę rozwinie się sieć automatów sprzedających; dystrybuowane przez nie towary nabywać będzie się wykorzystując posiadaną kartę chipową (zamiast wrzucać monety)

We wszystkich tych przypadkach transakcja będzie dokonywana bezpośrednio między sprzedającym, a kupującym, z pominięciem banków i centrum rozliczeniowego. Zmieniać będzie się jedynie fizyczny zapis na dwóch kartach. Ten fakt zrewolucjonuje i znacznie przyśpieszy transakcje elektroniczne, nie trzeba będzie tracić czasu na autoryzację karty płatniczej. Karty chipowa w przeciwieństwie do karty płatniczej nie jest związana z jakim kolwiek rachunkiem bankowym. Równie dobrze będzie można się nią posługiwać nie posiadając w ogóle żadnego konta bankowego.

Pierwszym rozwiązaniem tego typu jest niemiecka GeldKarte, która jest jak na razie uniwersalną kartą do automatów sprzedających, telefonicznych i innych.

[1]

4.4.3 Przyszłość usług bankowych – podsumowanie

Z czasem banki elektroniczne będą nam oferować co raz to nowsze, innowacyjne “produkty”. Należeć do nich będą między innymi doradztwo on-line i pieniądz elektroniczny (e-cash), omówione powyżej. Rozwiną się także transakcje internetowe z wykorzystaniem protokołu SET.

Obecnie, korzystając z udogodnień systemów e-banking możemy przede wszystkim dysponować swoim rachunkiem rozliczeniowym oraz zakładać i likwidować lokaty. Niedługo wzrośnie udział ofert kredytowych, obecnie rzadko spotykanych. Oferta banków będzie się poszerzała, a usługi będą coraz bardziej zindywidualizowane.

W niedługim okresie czasu każdy bank będzie oferował usługi bankowości elektronicznej. Jednak nie wszystkie banki w najbliższym czasie staną się w pełni wirtualne (być może nigdy do tego nie dojdzie). Społeczeństwo musi się wcześniej w pełni zinformatyzować, rozwinąć się musi m. in. doradztwo on-line. Z konta prawdopodobnie będzie można korzystać każdą możliwą drogą. Każdym kanałem będzie można zrealizować wszystkie możliwe operacje.

Technologia podstawą e-bankingu

Tagi

Elektroniczna wymiana danych

W systemach bankowości elektronicznej, dzięki komunikowaniu się drogą elektroniczną, większość czynności związanych z porozumiewaniem się stron jest zautomatyzowana. Dlatego e-banking opieraja się na technologii EDI (Electronic Data Interchange – elektroniczna wymiana danych)

Elektroniczna wymiana danych EDI jest procesem polegającym na przesyłaniu komunikatów w formie elektronicznej za pomocą teletransmisji. Tworzone są one według uzgodnionych standardów dla kompatybilności z różnymi systemami komputerowymi. Przesyłane dokumenty elektroniczne to odpowiedniki dokumentów handlowych, administracyjnych, czy bankowych występujących do tej pory wyłącznie w formie papierowej.

Dlatego też materiały, dotychczas przesyłane za pośrednictwem poczty w formie wydruków komputerowych, dzięki EDI przesyłane są w postaci zapisu elektronicznego. Takie dokumenty jak zamówienie, zlecenie przelewu, czy faktura itp. nie muszą być drukowane – po wygenerowaniu odpowiednich struktur poprzez komputer nadawcy są następnie wysyłane do systemu komputerowego adresata i tam rozkodowywane i przyjmowane do komputerowej kartoteki (bez jakiegokolwiek zaangażowania odbiorcy i przy minimalnym udziale nadawcy). Ważne jest, że każdy z użytkowników może posiadać inny system komputerowy – jedynym wymogiem jest posiadanie przez nie aplikacji pozwalających na zapis i odtwarzanie tych znormalizowanych struktur elektronicznej dokumentacji.

Wyróżnikiem EDI jest przede wszystkim brak udziału człowieka w całym procesie transportu dokumentów. Mówiąc o EDI powinniśmy kojarzyć ten system głównie z automatycznym interpretowaniem i przetwarzaniem danych. Powstanie EDI było podwaliną do rozwoju systemów bankowości elektronicznej.

[6], [4]

2.2 Zabezpieczenia

Najważniejszą kwestią do rozwiązania w systemach bankowości elektronicznej jest zapewnienie wystarczajacego poziomu bezpieczeństwa. W przypadku e-bankingu o względnym bezpieczeństwie można mówić dopiero wówczas, gdy spełnione są przynajmniej cztery podstawowe założenia:

  • możliwość potwierdzenia tożsamości klienta,
  • szyfrowany kanał transmisji na drodze klient – bank zapewniający poufność przesyłanych informacji,
  • zabezpieczenie serwera banku przed dostępem do prywatnych informacji o klientach przez osoby do tego nieupoważnione,
  • zabezpieczenie serwera banku przed celowymi atakami przeprowadzanymi zarówno z zewnątrz (z Internetu) jak i od środka (z sieci lokalnej firmy).

Stosowane są również pewne dodatkowe zabezpieczenia takie jak np. zablokowanie rachunku w przypadku wielokrotnych prób podania błędnego hasła czy też wylogowanie z systemu przy zerowej aktywności ze strony klienta. Niektóre banki stosują jako dodatkowe zabezpieczenie listy haseł jednorazowych, które klient zwykle otrzymuje pocztą. Zawierają one zbiór krótkich, ponumerowanych haseł. Każde hasło z listy wykorzystuje się tylko jeden raz. Pomagają one w autoryzacji użytkownika w systemie, gdyż aby wykonać niektóre operacje użytkownik proszony jest o podanie hasła o określonym numerze.

[3], [2]

2.3 Uwierzytelnianie

Najważniejszą kwestią jest chyba zabezpieczenie przed dostępem do rachunku osób do tego nie powołanych. Dlatego niezbędne jest wiarygodne potwierdzenie tożsamości użytkownika. Wyróżniamy dwie podstawowe metody uwierzytelniania:

  • proste uwierzytelnianie, do którego stosuje się identyfikator użytkownika, hasło i PIN,
  • silne uwierzytelnianie, do którego stosuje się token, certyfikat użytkownika.lub też klucz prywatny.

Ponieważ ryzyko dostania się osoby niepowołanej do czyjegoś konta bankowego jest dość duże, uważa się, że w zastosowaniach bankowych standardowa metoda uwierzytelniania użytkownika typu identyfikator plus hasło jest niewystarczająca. Stosowane są jeszcze dodatkowe zabezpieczenia. W przypadku home bankingu takim zabezpieczeniem – oprócz faktu, że program obsługujący home banking dzwoni na zwykle nieznany publicznie specjalny numer dostępowy banku – jest prywatny klucz szyfrujący, który otrzymuje każdy użytkownik wraz ze swoją kopią programu. Ta sama metoda może być też zastosowana w przypadku Internet bankingu. Protokół SSL pozwala na zastosowanie tzw. certyfikatów prywatnych. Taki certyfikat, wygenerowany przez bank, użytkownik otrzymuje przy podpisywaniu umowy i instaluje go w swojej przeglądarce WWW. Certyfikat może być też umieszczony w karcie mikroprocesorowej, odczytywanej przez specjalny czytnik w komputerze, co zapewnia jeszcze wyższy poziom bezpieczeństwa (wymaga jednak wyposażenia komputera w odpowiedni czytnik). Zabezpieczenie takie jest dobre pod warunkiem, że klucz prywatny rezyduje na komputerze, z którego dokonujemy transakcji, i nigdzie więcej. Ten model zabezpieczenia realizują tzw. prywatne certyfikaty SSL, obsługiwane przez każdą przeglądarkę z zaimplementowanym modułem SSL. Weryfikacji użytkownika służy także stosowanie tzw. podpisu elektronicznego (cyfrowego), który w Polsce jest dopiero wprowadzany.

Jednakże głównym zabezpieczeniem, stosowanym przez większość banków, jest token. Tokeny to urządzenie elektroniczne, zapewniające bardzo silne uwierzytelnianie użytkownika. Najczęściej przypominają z wyglądu mały kalkulator. Podłącza się je do komputera klienta. Wyróżniamy 2 rodzaje tokenów:

  • urządzenie szyfrujące dane – token wyposażony w specjalną klawiaturę, za pomocą której klient musi wpisać swój kod PIN. Następnie urządzenie generuje specjalny klucz dostępu, na podstawie którego użytkownik ma dostęp do swojego rachunku
  • generator haseł jednorazowych – w tym urządzeniu zapisany jest kod dostępu danego klienta, na podstawie którego ma on dostęp do swojego rachunku elektronicznego. Na podstawie określonych algorytmów hasło jest zmieniane co 60 sekund, przez co osoba nie posiadająca tokena nie ma dostępu do czyjegoś konta


 

Rysunek 1 Przykłady tokenów stosowanych przez polskie banki
Źródło: [2]

Bez tokenu na dobrą sprawę nie ma sposobu przewidzenia, jakie kombinacje cyfr należy wpisać na stronie WWW, aby dostać się do systemu lub wykonać jakąś operację. Jedno, czy też nawet kilkukrotne podsłuchanie sesji użytkownika z systemem poprzez niepowołane osoby nic nie da, gdyż za każdym razem generowane ciągi cyfr są inne.

[5], [2]

2.4 Podpis elektroniczny

Przesyłaniu danych (w szczególności związanych z finansami) w sieciach komputerowych zawsze towarzyszył problem zapewnienia ich poufności oraz weryfikacji ich autentyczności. W odpowiedzi na to wyzwanie został stworzony podpis cyfrowy

Podpis elektroniczny (cyfrowy, internetowy) to nowoczesną forma weryfikacji użytkownika, która w Polsce dopiero się rozwija. Jest on swoistym substytutem znanego dotychczas odręcznego podpisu stosowanego w transakcjach dokonywanych metodą tradycyjną. Podpis cyfrowy, aby m.in. zabezpieczać bank przed wyłudzeniami ze strony klienta, musi spełniać rolę niezaprzeczalnego dowodu wykonania operacji przez daną osobę, tak aby nie mogła się ona jej wyprzeć. Powinien uniemożliwiać ingerencję osób niepowołanych (trudny do podrobienia), umożliwiać łatwą weryfikację i na trwałe łączyć się z dokumentem. Wdrażane obecnie rozwiązania (stosowane od pewnego czasu za granicą, głównie w USA) spełniają wszystkie powyższe założenia. Ponadto uważa się, iż podpis cyfrowy jest bardziej wiarygodny od podpisu ręcznego, składanego w placówce banku.

Idea podpisu cyfrowego opiera się na tzw. szyfrach asynchronicznych. Polegają one na stworzeniu dwóch rodzajów kluczy: klucza prywatnego oraz klucza publicznego. Klucz prywatny służy do tworzenia tzw. skrótu przesyłki, dołączanego do dokumentu. Posiada go wyłącznie osoba, składająca “podpis”. Będzie on nadawany przez, powołane w tym celu, organy certyfikacyjne. Klucz publiczny (rozszyfruwujący) jest kluczem jawnym, a jego rozpowszechnianie jest nielimitowane. Służy on do zidentyfikowania i odczytania danych nadawcy skrótu przesyłki.

[2], [8]

2.5 Szyfrowana transmisja danych

Kolejną ważną kwestią jest zapewnienie poufności przekazywanych danych. Dlatego dane przesyłane między klientem, a bankiem są szyfrowane. Obecnie stosowanymi rozwiązaniami są protokoły szyfrujące: SSL (Secure Sockets Layer) oraz SET (Secure Electronic Transaction).

SSL (Secure Sockets Layer) jest protokłem kryptograficznym opracowanym przez firmę Netscape Communications, zapewniającym bezpieczny kanał komunikacyjny między klientem, a serwerem. Jest wykorzystywany do przesyłania zaszyfrowanych informacji za pośrednictwem Internetu. Obsługuje go większość popularnych przeglądarek internetowych, jak i serwerów WWW. Został powszechnie przyjęty jako standard szyfrowania na stronach internetowych.

Protokół SSL tworzy wirtualny, odporny na próby podsłuchiwania, kanał transmisji dla informacji przesyłanych przez aplikacje. Podstawowe cechy protokołu to:

  • certyfikowanie, czyli autoryzacja serwerów internetowych i klientów,
  • szyfrowanie, zapewniające poufność przesyłanych informacji,
  • sumy kontrolne, gwarantujące integralność danych.

SSL jest protokołem ogólnego przeznaczenia. Używany jest przede wszystkim przez witryny e-commerce oraz e-banking, gdzie możliwość dokonania transakcji bez obawy o przechwycenie poufnych danych (np. numerów kart kredytowych) jest szczególnie ważna.

Pierwszą operacją, wykonywaną po nawiązaniu połączenia przy wykorzystaniu protokołu SSL, jest sprawdzenie informacji uwierzytelniających serwera oraz, jeżeli zachodzi taka konieczność, także klienta. W tej fazie wykorzystywane są cyfrowe certyfikaty, wystawiane po szczegółowej kontroli wiarygodności przez niezależne urzędy CA (Certification Authorities). Certyfikaty poza informacjami o charakterze ogólnym zawierają także klucze publiczne ich właścicieli. Podczas pierwszego połączenia komputery uzgadniają także rodzaj algorytmu kryptograficznego, jakiego będą używać – wybierany jest zawsze najmocniejszy z dostępnych obu stronom. Następnie każda z maszyn generuje tzw. klucz sesji , który posłuży jej do szyfrowania wysyłanych informacji. Klucze te zostają zakodowane przy pomocy klucza publicznego “rozmówcy” i przekazane drugiej stronie. Każdy z komputerów dekoduje klucz sesji za pomocą własnego klucza prywatnego i od tego momentu klucz sesji może już służyć do deszyfrowania otrzymywanych danych

W przeglądarkach Internet Explorer i Netscape Navigator ustanowienie bezpiecznego połączenia z witryną sygnalizowane jest ikoną z symbolem zamkniętej kłódki.

SET (Secure Electronic Transactions) to standard umożliwiający bezpieczne posługiwanie się kartami kredytowymi podczas przeprowadzania transakcji w Internecie. Dzięki włączeniu elektronicznych podpisów, SET dostarcza mechanizmów umożliwiających identyfikację klienta. Wykorzystanie silnych metod kryptograficznych (szyfrowanie z udziałem klucza publicznego) zapewnia pełną poufność przekazywanych informacji. Zakodowane numery kart przesyłane są wprost do firm zajmujących się ich obsługą, co oddala zagrożenie ich przejęcia przez osoby trzecie lub nadużyć ze strony właścicieli sklepów internetowych. Bezpieczna transakcja SET możliwa jest jedynie wtedy, gdy użytkownik posługuje się przystosowaną do tego celu przeglądarką (Netscape Navigator lub Internet Explorer od wersji 4.0 wzwyż), natomiast sprzedawca oraz bank dysponują serwerem obsługującym ten standard. Obecnie technologia ta jest stosowana tylko w niektórych państwach. Transakcja SET ma następujący przebieg:

  • klient otrzymuje elektroniczny certyfikat, stanowiący od tej pory jego identyfikator w sieci,
  • klucz publiczny klienta (w oparciu o który generowany jest certyfikat) zostaje oficjalnie potwierdzony elektronicznym podpisem banku,
  • podobny certyfikat wydawany jest sprzedawcy internetowemu (potwierdzony przez bank sprzedawcy),
  • klient składa zamówienie na stronie WWW,
  • przeglądarka klienta pobiera i potwierdza autentyczność certyfikatu witryny,
  • przeglądarka wysyła zamówienie zakodowane kluczem publicznym sprzedawcy oraz numer karty kredytowej klienta zakodowany kluczem publicznym banku (sprzedawca nie może poznać numeru karty),
  • sprzedawca sprawdza autentyczność danych podanych przez klienta, weryfikując elektroniczny podpis na jego certyfikacie, poprzez odwołanie się do urzędu który go wystawił,
  • sprzedawca przekazuje zamówienie, zakodowany numer karty klienta oraz certyfikat klienta do banku,
  • bank przeprowadza autoryzację sprzedawcy i klienta oraz potwierdza zdolność płatniczą klienta,
  • podpisana elektronicznie autoryzacja zostaje odesłana do sprzedawcy, który na jej podstawie realizuje zamówienie.[7]

2.6 Programy wykorzystywane w bankowości elektronicznej

Podstawowymi programami wykorzystywanymi w bankowości elektronicznej są oczywiście przeglądarki internetowe. Przeglądarki te muszą gwarantować bezpieczeństwo przesyłanych informacji. Dlatego powinny mieć m.in. wbudowane moduły obsługujące protokoły SSL czy SET itp. Nie powinny one również przechowywać zawartości witryn z dostępem tylko dla autoryzowanych użytkowników.

Swoistymi, charakterystycznymi programami są także protokoły, które są specyficznymi algorytmami, zapewniającymi bezpieczeństwo transakcji w internecie.

Dość często (np. w systemach Home Banking) wykorzystywane są samodzielne programy, stworzone specjalnie w celu przeprowadzania zdalnych operacji bankowych. Charakteryzują się one wyższym poziomem bezpieczeństwa, niż w przypadku przeglądarek internetowych. Często używają własnych metod szyfrowania przesyłanych danych. Posiadają dodatkowe zabezpieczenia.